Կլինիկական և անձի զարգացման հոգեբան Դայանա Բոմրինդը 1966-1967թ․-ին իր հետազոտությունների և ուսումնասիրությունների հիման վրա ներկայացրեց դաստիարակության 3 տեսակները՝ ավտորիտար (իշխանատենչ), թույլատրող (զիջող) և հեղինակավոր։ Իր ուսումնասիրության հիմքում ընկած էր 2 բաղադրիչ՝ ծնողների արձագանքը երեխայի կարիքների և ծնողների պահանջկոտությունը երեխայի վարքի վերաբերյալ:
1983թ․ Մաքքոբին և Մարթինն ընդլայնեցին Դ․ Բոմրինդի աշխատանքը և ավելացրին ևս մի տեսակ՝ չներգրավվող տեսակը:
Ավտորիտար
- ծնողը կենտրոնանում է պատժի, այլ ոչ թե հետևանքները բացատրելու վրա
- հաղորդակցությունը որպես կանոն միակողմանի է, ծնողից դեպի երեխա
- պահանջները չափազանց բարձր են, առանց որևէ ճկունության
- երեխայի զգացմունքները կարևոր չեն
Ավտորիտար ծնողները պնդում են, որ երեխաները կատարեն իրենց հրահագները առանց հարցեր տալու, իսկ եթե նույնիսկ հարցեր են առաջանում, ապա ծնողի պատասխանը սովորաբար լինում է «որովհետև ես էդպես ասացի, էդպես է ու վերջ», «քեզ ինչպես ասում եմ, այնպես արա»։
Երեխան պետք է ենթարկվի ծնողին, իսկ եթե չանի՝ կպատժվի։
Երեխային հնարավորություն չի տրվում ինքնուրույն մտածել և վերլուծել։ Սխալվելու դեպքում երեխային ոչ թե սովորեցնում են մյուս անգամ ինչպես կատարել լավ ընտրություն, այլ պատժում են։ Արդյունքում այդ փորձից երեխան ոչ մի դրական դաս չի քաղում։
Նման ոճի արդյունքում հաճախ երեխան կարող է դառնալ ենթարկվող, ագրեսիվ, ցածր ինքնագնահատականով անձ, հնարավոր է ունենա շփման խնդիրներ։
Թույլատրող
- ծնողը սահմանում է քիչ կանոններ և հաճախ հետևողական չի լինում
- կարգապահական ոչ մի միջոցներ չեն կիրառվում
- հաղորդակցումը շատ քիչ է և թույլ
- հաղորդակցումը շատ քիչ է և թույլ
- երեխայից ակնկալիքները և պահանջները քիչ են
Թույլատրող ծնողները, որպես կանոն քիչ են ուղղություն տալիս՝ հիմանականում որոշումները թողնելով երեխայի հայեցողության վրա։ Միջամտում են միայն լուրջ խնդիրների դեպքում։
Նման ծնողները չեն ուղղորդում երեխային և հեղինակություն չեն երեխայի համար։ Հաճախ երեխաներն ուրիշ մեծահասակների են դիմում խորհրդի համար։
Կարգապահական կանոնների բացակայության հետևանքով երեխաները խնդիրներ են ունենում այլ հաստատությունների կանոններին չհետևելու պատճառով։
Երեխաները հաճախ ունենում են առողջական խնդիրներ ատամների, քաշի հետ կապված, քանի որ ծնողը թույլատրում է ուտել որքան, երբ և ինչ ցանկանան, կարող են լինել եսակենտրոն, ունենալ թույլ ինքնակառավարում։
Չներգրավվող
- ծնողը չի սահմանում և չի օգտագործում ոչ մի կոնկրետ կարգապահական կանոն
- երեխայի հետ հաղորդակցումը գրեթե բացակայում է
- երեխայից ակնկալիքները և պահանջները գրեթե բացակայում են
Չներգրավվող ծնողները հաճախ տեղյակ չեն իրենց երեխաներից, թե որտեղ են, ինչով են զբաղված, ում հետ են։ Հաճախ երեխան զուրկ է ծնողական ուշադրությունից և խնամքից։
Ծնողն առանց հոգալու երեխայի կարիքները, կարծում է, որ երեխան ինքն իրեն պետք է մեծանա։
Երբեմն ծնողն անտարբեր է իր հոգեկան և ֆիզիկական առողջական վիճակից ելնելով, իսկ որոշ դեպքերում անտեղյակության պատճառով․ պարզապես չգիտի ինչ պետք է անել երեխայի հետ։
Նման ծնողների երեխաները կարող են ունենալ կախյալության հակում, դպրոցում առաջադիմության, վարքի խնդիրներ, ցածր ինքնագնահատական, իրենց զգալ չսիրված։
Հեղինակավոր
- ծնողը սահմանում է կարգապահական հստակ կանոններ
- հաճախ է շփվում և հաղորդակցվում երեխայի հետ
- ծնողը հոգում է երեխայի կարիքները
- երեխայի առաջ դնում է պարզ և բարձր ակնկալիքներ ու պահանջներ
Ի տարբերություն ավտորիտար ծնողների, հեղինակավոր ծնողները պատրաստ են լսել իրենց երեխաներին։ Ուշադիր են նրանց զգացմունքների հանդեպ, ընդունում են երեխայի ապրումներն առանց անմիջապես լռեցնելու։ Սահմանում են կանոններ, որոնք խախտելու դեպքում կամ սխալվելու պարագայում ոչ թե ամոթանք են տալիս կամ ֆիզիկական/բանավոր բռնություն են կիրառում, այլ օգտագործում են այդ իրավիճակները՝ սովորեցնելով հետևանքների և խնդիրների մասին։ Սովորեցնում են ինքնուրույն մտածել և կրել պատասխանատվություն սեփական գործողությունների համար։ «Ես շատ հիասթափված եմ քեզնից», «ամո՛թ քեզ» արտահայտությունների փոխարեն ասում են «Ի՞նչ կարելի է անել մյուս անգամ, որ նման իրավիճակում չհայտնվես»։ Ծնողը ոչ թե փորձում է իրեն ենթարկեցնել կամ կառավարել երեխային, այլ սովորեցում է նրան կառավարել ինքն իրեն, սեփական ապրումները։
Նման ծնողների երեխաները հաճախ ունենում են բարձր առաջադիմություն, բարձր ինքնարժեք, լինում են ինքնավստահ, անկախ, քիչ են ունենում մտավոր առողջական խնդիրներ։
Նման ծնողների երեխաները հաճախ ունենում են բարձր առաջադիմություն, բարձր ինքնարժեք, լինում են ինքնավստահ, անկախ, քիչ են ունենում մտավոր առողջական խնդիրներ։
Մաքքոբի և Մարթին դաստիարակության 4 տեսակները
Դ․ Բոմրինդի
դաստիարակության 3 տեսակները
|
||
պահանջկոտ
|
չպահանջկող
|
|
արձագանքող
|
հեղինակավոր
|
թույլատրող
|
չարձագանքող
|
ավտորիտար
|
չներգրավվող
|
Շփվելով տարբեր մարդկանց հետ սովորում ենք ինչպես դաստիարակել կամ ինչպես չվարվրել մեր երեխաների հետ։ Հանդիպելով տարբեր ազգերի և մշակույթ կրող մարդկանց հետ համոզմունքս խորացավ, որ այս դասական ոճերից բացի կան բազմաթիվ հին ու նոր դաստիարակության այլ ոճեր (գուցե դրանց անդրադառնամ առանձին գրառման շրջանակում)։
Կարծում եմ փոքր-ինչ դժվար է ընտրել դաստիարակության միայն մեկ տեսակը։ Գուցե մեկի համար մի ձևն է ընդունելի, մյուսի համար՝ մի քանիսի խառնուրդը։ Եթե ծնողները լսեն և հետևեն բոլոր լսած և կարդացած գրքերի խորհուրդներին, ապա շատ դժվար կդառնա երեխայի և ծնողի կյանքը։ Իմ կարծիքով, որ տարբերակն էլ որ ընտրենք, պետք է դրա հիմքում լինի հարգանքը։ Ինձ համար երեխա մեծացնելը ճշգրիտ գիտություն չէ, ավելի շատ արվեստ է և երեխայի զարգացման ամեն փուլի ընթացքում պետք է ճկուն լինել, քանի որ ամեն ինչ շատ արագ է փոխվում և մենք պետք է հասցնենք արագ արձագանքել մեր շուրջը կատարվող փոփոխություններին, երեխաների և մեր կարիքներին։
Իսկ ո՞րն է Ձեզ համար դաստիարակման ամենարդյունավետ ոճը։
Comments
Post a Comment