Enmeshment - Խճճված հարաբերություններ

Էս թեման մի կես տարի ա ինչ խմորվում ա մտքիս ու վերջերս մի հոլովակ տեսա ու դա էլ առիթ դարձավ, որ վերջապես մտքերս հավաքեմ ու գրեմ դրա մասին։ 

Մի հասուն տղամարդ (տարիքով հասուն, էմոցիոնալ առումով դժվարանում եմ ասել), զրուցակցին ասում ա, որ իր մաման իրեն օրական 20 անգամ զանգում ա, հարցնում ա, թե որտեղ ա, ինչ ա կերել, ուր ա գնացել, ինչ ա արել, կինն ու էրեխեքը որտեղ են, ինչ են անում ու էդ ամենն ամեն օր։ Ինքը դա նորմալ ա համարում, ասում ա , որ ով ինչ ուզում ա մտածի, ինչքան պետք ա, էնքան էլ կարող ա մամաս զանգել։ 

I'm Glad My Mom Died by Jennette McCurdy ինքնակենսագրական գրքում դերասան Ջենեթ ՄաքՔրդին պատմում ա իր ու մոր խճճված հարաբերությունների, նրա կյանքի տարբեր ոլորտներում՝ սննդակարգի (թերսնում, գեղեցկության ստանդարտներ․․․), կարիերայի (մայրն իր չիրականացած երազանքը կապում ա աղջկա վզին), առողջության, հարաբերությունների վրա մոր խիստ վերահսկողության ու էդ ամենով նրան տրավմաներ, միջոցներից կախյալություն, մի շարք մտավոր խնդիրներ առաջացնելու մասին։

Նմանատիպ օրինակները շատ-շատ են։ Ու էսօր ուզում եմ մի քիչ պատմել, թե ինչ ա իրենից ներկայացնում enmeshment - խճճված հարաբերությունները։ Երևույթը կարծում եմ շատերին ա ծանոթ։

Շատ հետազոտություններ ու օրինակներ են ցույց տվել, որ երեխայի առողջ էմոցիոնալ ու ֆիզիկական զարգացման համար շատ կարևոր ա նրան խնամող մեծերի հետ կապը, առավել ևս կյանքի առաջին տարիներին, որքան կարևոր ա ծնողի ներկայությունն ու աջակցությունը երեխայի եսի ձևավորման համար ու ինչպիսի մեծ ֆիզիկական ու մտավոր խնդիրներ են լինում այդ կապի, քաջալերման բացակայության ժամանակ։ 

Բայց արի ու տես, որ հակառակ դեպքն էլ ա լինում, երբ ծնողն էնքան ա մտնում երեխայի կյանք, որ ժամանակին տեղի չի ունենում ծնողից էմոցիոնալ ու ֆիզիկական անկախացում, սեպարացիա (հայերեն՝ պորտալարը չի կտրվում) ու սերտաճում են իրար։ Արդյունքում երեխան զրկվում ա ինքնուրույնանալու, սեփական մտքերը ձևավորելու, ծնողից անկախ իր հետաքրքրություններն ունենալու հնարավորությունից ու ունակությունից, խաթարվում ա երեխայի անհատականության ձևավորումը։

Շատերը լինելով նման հարաբերություններում չեն հասկանում, որ այդ իրավիճակում են, այն շփոթում են մտերմության հետ, բայց իրական մտերմության ու առողջ հարաբերությունների ժամանակ կողմերը չեն կորցնում իրենց եսը, ունեն կարծիք հայտնելու, ինքնարտահայտվելու, ազատ ու իրենց նախասիրություններին համապատասխան ընտրութուն անելու հնարավորություն։

Խճճված հարաբերությունների դեպքում ծնողները իրենց հուզական կարգավորման համար հույսը դնում են իրենց երեխաների վրա ու ակնկալում են էմոցիոնալ աջակցություն: Նրանք նաև ստեղծում են այնպիսի միջավայր, որտեղ իրենց երեխաները չափից դուրս կախված են իրենցից ու երեխաներն էլ չեն կարողանում առանց ծնողի, ինքնուրույն հաղթահարել ծառացող խնդիրները, նույնիսկ հասուն տարիքում։ Իսկ առողջ ծնող-երեխա հարաբերությունների ժամանակ, ծնողն օգնում ա, նպաստում ա, որ երեխան կարողանա ինքնուրույն լինել, ձևավորել ու զարգացնել իր անհատականությունը։ Առողջ հարաբերությունների ժամանակ կա սերտ ու ջերմ կապվածություն, բայց ոչ իրարից կախվածություն։

Խճճված հարաբերությունների ժամանակ ընտանիքի անդամները չունեն առանձին հետաքրքրություններ, զբաղմուքներ, ընտանիքի անդամների դերերն ու նրանցից ակնկալիքները խառնված են, անձնական սահմանները լղոզված են, մարդ չունի իր սեփական կարծիքը, չի էլ կարող ունենալ, քանի որ եթե այլ կարծիք արտահայտի, կարող ա մերժվել, քննադատվել, մեղադրվել, ամոթանքի արժանանալ ծնողի, ընտանիքի մյուս անդամնների կամ զուգընկերոջ կողմից։ 

Այս տեսակի հարաբերություններ ունեցող երեխաները եթե չեն կարողանում ազատվել այդ կապանքներից, ապա մեծանալով իրենք են սկսում նմանատիպ հարաբերություններ ստեղծել իրենց զուգընկերոջ հետ, նրանից չստանալու դեպքում էլ հիվանդագին կախվածություն են ստեղծում սեփական երեխայի հետ։ 

Նման դեպքերում հասուն տղամարդու մայրը կարող ա խառնվել ամուսնացած որդու անձնական հարցերին, զանգել ու նախատել որդու նախկին ընկերուհուն, մասնակցել որդու ընտանեկան որոշումներին, որդու կնոջ մասին բացասական, քննադատական, վիրավորական խոսքերով արտահայտվել ու մտածել, որ իր որդուն արժանի կին չկա, միայն ինքն ա գնահատում իր տղային։ Մաման կարող ա խանդել որդու կնոջը, պապան՝ աղջկա ամուսնուն։

Նույնիսկ եթե որդին հասկանում ա, որ էդ ամենը սխալ ա, նա ոչինչ չի ասում մորը, քանի որ սիրում ա նրան, չի ուզում նեղացնել, հնարավոր ա, որ փորձի, բայց մայրը շահարկի իր նվիրումը որդուն, ինչու չէ նաև առողջական վիճակը որպես խաղաքարտ օգտագործել։ 

Նույնն էլ պատահում ա մայր ու աղջիկ հարաբերություններում։ Մայրն աղջկա անձնական կյանքից էնքան տեղյակ ա, որ ամեն մանրամասներով գիտի իր դստեր ու ամուսնու հետ զրույցներից ու վեճերից։ Մոր եմ օրինակ բերում, բայց նման հարաբերություններ լինում են նաև հոր հետ ու ընտանիքի ցանկացած այլ անդամի հետ, ընկերների հետ։ 

Նման հարաբերություններ ունենալու պատճառները տարբեր են, կարող ա փոխանցվել սերնդեսերունդ կամ կյանքի որևէ փուլում առաջանա երեխայի հիվանդության, տրավմաների կամ այլ տեսակի խնդիրների պատճառով, կարիքից դրդված ծնողը չափից շատ ներգրավվի իր երեխայի կյանքում, որ նրան պաշտպանի ու աջակցի: 

Մենք սոցիալական էակներ ենք, հուզական ու ֆիզիկական գոյատևման համար մեզ համար շատ կարևոր նշանակություն ունեն այլ մարդկանց ներկայությունն ու մտերմությունը ու այդ կարիքը ձևավորվել ա դեռևս հնագույն ժամանակներում, բայց միևնույն ժամանակ պետք ա ուշադիր լինեք, որ ընտանեկան մտերմություն, ջերմ, աջակցող հարաբերությունները չշփոթենք խճճված հարաբերությունների ու կախվածության հետ։

Խճճված հարաբերություններ լինում են երեխաների ու ծնողների միջև, ռոմանտիկ հարաբերություններում, ընտանիքի անդամների, ընկերների հետ ու դրանց նշաններից են`

• անձնական սահմանների բացակայություն
• անձնական կարծիք ունենալու հնարավորության բացակայություն
• էմոցիոնալ խիստ կախվածություն ընտանիքի անդամից
• երբ ծնողը փոքր տարիքից երեխային ընկալում ա ու վերաբերվում ա, որպես ընկեր ու երեխան իր ուսերին ա կրում ծնողի հուզական կայունությունը, կարիքները
• երբ հասուն զավակները որոշումներ կայացնելիս ծնողներից են վերջնական կարծիք ու թույլտվություն հարցնում
• իրարից առանձին հետաքրքրությունների, ժամանակի, ընկերական շրջապատի, զբաղմունքների, նախասիրությունների բացակայություն
• խմբային մտածողություն. մենք էսպես ենք մտածում, մենք էսպես են անում, մենք էսպես ենք ապրում
• երբ ընտանիքի մի անդամը պատասխանատվություն ա կրում մյուս անդամի վարքի ու արարքների համար
• երբ մարդն իր անձնական կարիքները հոգալու համար ընտանիքի անդամի, ընկերոջ հանդեպ իրեն մեղավոր ա զգում
• երբ ծնողը ընտրության հնարավորություն չի տալիս, թույլ չի տալիս դառնա անհատ, լավ ա զգում, որ երեխան իրենից կախված ա ու ինքն ա հոգում նրա կարիքները
• երբ ծնողը երեխայի հաջողություններն իրեն ա վերագրում, զգում ա որպես անձնական հաղթանակ, իսկ ձախողումների համար մեղադրում ա, սուր քննադատում ու ընդունում որպես սեփական պատվի ոտնահարում, խայտառակում
• երբ չափահաս զավակի առանձին ապրելու ցանկությունը, արտերկիր մեկնելու պլանները ծնողը ընկալում ա, որպես անձնական վիրավորանք, դավաճանություն, անհանդուրժելի արարք, աններելի մեղք ու ծնողը կարող ա ասել, «եթե էս տնից դուրս էկար, ուրեմն ես էլ աղջիկ/տղա չունեմ»․․․

Կարծում եմ արդեն ամենքս էլ կարող ենք բազմաթիվ օրինակներ մտաբերել մեր շրջապատից։ 

Մի խոսքով, էս ամենը դիտարկենք որպես ահազանգ, այլ ոչ թե որպես քննադատություն, քանի որ ոչ մեկս էլ ապահովագրված չենք դրանից ու փորձենք գիտակցորեն վերաբերվել մեր մտքերին, արարքներին ու հասկանանք, թե ինչպիսի հարաբերություններ ենք ուզում ստեղծել ինքներս մեզ հետ ու մեզ համար կարևոր մարդկանց հետ, սահմանենք մեր սահմաններն ու հարգենք, ընդունենք դիմացինինը, մեր երեխաներին էլ փոքր տարիքից ընկալենք որպես առանձին մտքով, կարծիքով, կյանքի ուղիով անհատների, ոչ թե մեզ կցորդների։