Դիսլեքսիա, դիսգրաֆիա, դիսկալկուլիա: Ի՞նչ գիտենք դրանց մասին

Ի՞նչ գիտենք Դիսլեքսիայի, դիսգրաֆիայի, դիսկալկուլիայի մասին։ Լսել ե՞ք արդյոք այդ տերմինների մասին։ 
Այս անգամ որոշեցի անդրադառնալ մի երևույթի, որն առկա է մոլորակի բնակչության մոտ 20%-ի մոտ, այսինքն` 5 հոգուց 1-ի մոտ այն առկա է։ Խոսքը գնում է Դիսլեքսիայի մասին։

Արդեն չեմ հիշում՝ երբ լսեցի ու հետաքրքրվեցի Դիսլեքսիայի մասին, բայց լավ հիշում եմ, թե ինչ զգացի այդ պահին ու հասկացա, թե ինչպես էին զգում իրենց մեր դասարանի որոշ երեխաներ, ովքեր ամեն օր բախվում էին դրա հետ կապված խնդիրներին ու դրա մասին գաղափար չունեցող մեծահասակների ու հասակակիցների քննադատություններին։

Ի՞նչ է Դիսլեքսիան։

Նախ մի քանի բառով նշեմ դիսկալկուլիայի ու դիսգրաֆիայի մասին, հետո անցնեմ դիսլեքսիային։

Դիսկալկուլիա - մաթեմատիկական գործողություններ կատարելու դժվարություն

Դիսգրաֆիա - գրավոր խոսքի խանգարումներ և դժվարություններ

Դիսլեքսիա -  կարդալու հետ կապված բարդություններ, ընթերցելու կարողության խանգարում։ Սովորաբար այն կարող է բացահայտվել նախադպրոցական հասակում, ինչպես նաև դպրոց սկսելու ժամանակ, երբ երեխան սկսում է սովորել կարդալ։ Պետք է հիշել, որ այն հիվանդություն կամ հաշմանդամություն չէ, մտավոր ունակությունների վրա բացարձակապես չի ազդում և չի խանգարում դիսլեքսիկին դառնալ այս կամ այն ոլորտում փայլուն մասնագետ։ Դիսլեքսիան տարբեր մարդկանց մոտ տարբեր կերպ է արտահայտվում և լինում է տարբեր մակարդակների։ Որոշ դիսլեքսիկների համար էմոցիոնալ առումով ճիշտ ու գրագետ մոտեցում ցուցաբերելու դեպքում կարդալ սովորելու գործընթացը կարող է շատ սահուն ընթանալ, իսկ ոմանց մոտ, ցավոք, կարող է զուգակցվել ամոթի ու ցածր ինքնագնահատակի զգացումով։ 

Նախադպորցական հասակում նշանները կարող են լինել

• խոսքի ուշացումը
• գույները, երկրաչափական պատկերները, թվերը դժվարությամբ մտաբերումն ու շփոթումը
• նույն հանգերով բառեր գտնելու դժվարությունը
• և այլն

Դպրոցական տարիքում նշանները կարող են լինել և չսահմանափակվել հետևյալով.

• տառերի, հնչյունների շփոթում
• տառերի, վանկերի բացթողումներ
• վանկերն իրար միացնելու դժվարություն
• բառերը վանկերի բաժանելու դժվարություն
• տեքստի սահուն ընթերցում, սակայն իմաստի հասկանալու խանագարումներ
• և այլն 

Ցավոք, դեռ շատ շատերը չգիտեն, թե դա ինչ է և առանց հասկանալու, թե ինչ է կատարվում իրենց հետ շատ երեխաներ և մեծահասակներ տուժում են։ Տանը և դպրոցում նրանց կցում են ծույլիկի, ալարկոտի և հիմարի պիտակը, որն ուղեկցվում է մինչև հասուն տարիք։ Եթե մարդ չի կարողանում ինքնուրույն կամ որևէ մասնագետի օգնությամբ հաղթահարել իր խնդիրները, ապա ամբողջ կյանքում մնում է այդ պիտակով, դրան ավելացնելով ցածր ինքնագնահատականն ու թերարժեքությունը։

Ես անձամբ երբեք չեմ լսել, որ իմ շրջապատում որևէ մեկն ասի, որ նա դիսլեքսիկ է, գուցե չկան, գուցե չգիտեն թե դա ինչ է, գուցե գիտեն, սակայն ամաչում են այդ մասին խոսել։ Ու որոշեցի փնտրել հայտնի դիսլեքսիկներին, ովքեր չեն կաշկանդվում այդ փաստից և խոսում են իրենց փորձի մասին։ Ահա իմ գտած մի քանի հայտնիների անունները՝

1. Ալբերտ Էյնշտեյն
2. Ջիմ Քերրի
3. Ռիչարդ Բրենսոն - իր շատ ելույթներում ու հարցազրույցների ընթացքում խոսում է այդ մասին
4. Վուփի Գոլդբերգ
5. Ջենիֆեր Էնիսթոն
6. Ստիվեն Սփիլբերգ
7. Քիրա Նայթլի
8. Շեր
9. Էրին Բրոկովիչ 
10. Սալմա Հայեք
11. Թոմի Հիլֆիգեր
12. Սթիվ Ջոբս
13. Նապոլեոն
14. Ագաթա Քրիսթի
15. Լեոնարդո Դա Վինչի
16. Ուինսթոն Չերչիլ
17. Քարլ Յունգ
18. Թոմաս Էդիսոն
19. Պաբլո Պիկասսո
20. Հանս Քրսիտիան Անդերսեն - պատկերացնում եք, մեր մանկության ամենահայտնի գրողը նույնպես դիսլեքսրիկ է եղել։ Նրան նույնիսկ ասում էին, որ նա երբեք չի դառնա գրող, սակայն նա բոլորին այլ բան ապացուցեց։

Այս ցանկը շատ երկար է, պարզապես փորձեցի նշել մեզ առավել հայտնի անունները։ Ու գիտե՞ք նրանց բոլորին ինչն էր նաև համախմբում։ Գրեթե բոլորն ունեին խնդիրներ դպրոցական տարիներին, նրանց ասում էին, որ չեն կարող սովորել, ավարտել դպրոցը, ընդունվել քոլեջ, կարդալու պատճառով նրանց պիտակավորում էին, սակայն նրանք կարողացան գտնել իրենց ուրույն տեղն այս կյանքում։ Սակայն պետք է նշեմ, որ ոչ բոլորն են կարողանում հաջողության հասնել և մենք տեղեկանում ենք միայն բացառիկ հաջողակ դեպքերի մասին։

Փորձեցի գնտել նրանց մասին, ում չի հաջողվել հաղթահարել դիսլեքսիայի դժվարությունները, չեն ստացել աջակցություն և տուժել են դրանից։ Տեխաս նահանգում 2000 թվականին ուսումնասիրություն են կատարել և պարզել են, որ բանտարկյալնների 48 %-ը դիսլեքսիա ունի և 2/3-ը՝ ընթերցածը հասկանալու և վերարտադրելու հետ կապված խնդիրներ։ Գուցե դիսլեքսիայի պատճառով չեն կարողացել շարունակել կրթությունը, հայտնվել են սխալ շրջապատում ու արդյունքում հայտնվել են բանտում։ Տեսնես Հայաստանում մի օր նման վիճակագրություն կլինի, թե՞ ոչ։

Եթե ամենքս փորձենք հիշել, ապա կկարողանանք մտաբերել համադասարանցների, եթե դասավանդում եք՝ աշակերտների կամ այլ ծանոթների, ովքեր հասնելով բարձր դասարաններ չէին կարողանում կարդալ, ամաչում էին այդ փաստից, ուր մնաց թե կարողանային տնայինն անել ու պատմության կամ քիմիայի դասին մասնակցել ու պատասխանել։

Ինչպե՞ս օգնել Դիսլեքսիկ երեխային

• եթե երեխան դժվարություններ ունի կարդալու հետ կապված, ապա մի շտապեք ամոթանք տալ, համեմատել մեծ կամ փոքր քրոջ/եղբոր հետ, <<տես՝ նա ինչ լավ ու արագ է կարդում, իսկ դու չես կարողանում, քիչ ես աշխատում, ալարում ես>>, դա հաստատ աշխատող ռազմավարություն չի։ Փորձեք լինել ավելի կարեկցող, պատկերացրեք, որ եթե դուք եք նյարդայնանում, ապա երեխան որքան վատ կզգա իրեն, որ չի կարողանում արդարացնել ձեր սպասելիքները, առավել ևս եթե իսկապես ցանկանում է սովորել, սակայն չի ստացվում։ Պետք է նրան վստահեցնել, որ չանհանգստանա, անպայման նա էլ կսովորի, իր ժամանակը կգա ու կսովորի։ Գուցե նրա համար այլ տեմպ է պետք նոր բան սովորելու համար։ Եթե դուք արագ եք սովորում, դա դեռ չի նշանակում, որ երեխան նույնպես պետք է արագ սովորի։
• երբեք ինքնուրույն ախտորոշում մի տվեք․ եթե դիսլեքսիայի կասկածներ ունեք, եթե երեխայի ընթերցանության տեմպն ու մակարդակը չի համապատասխանում իր տարիքակիցների մակարդակին, ապա ենթադրություններ անելու փոխարեն ավելի լավ է դիմել մասնագետի և փորձեք գտնել այլ տարբերակներ, մոտեցումներ։ Գիտեմ, որ Հայաստանում կան լոգոպեդներ, ովքեր աշխատում են խոսքի և ընթերցանության զարգացման հարցերով։ Պետք չէ ինքնուրույն աշխտորոշել, պետք է լավ մասնագետ գտնել ու ուսուցիչների հետ համատեղ ջանքերով երեխային օգնել։
• մի օրվա ընթացքում պետք չէ մի քանի դասով շատ ծանրաբեռնել
• եթե կարող եք դասերը կարդացեք նրա համար և խնդրեք` պատմի, համբերատար լսեք։ Այդպես նա կկարողանա սովորել և պատրաստվել օրվա դասերի համար։
• անկախ տարիքից` ամեն օր կարդացեք նրա համար։ Լսեք աուդիոգրքեր։
• հաճախ դիսլեքսիկներին խորհուրդ է տրվում ոչ թե ձեռքով գրել, այլ համակարգչով հավաքել տեքստերը։ Չեմ կարծում, որ այս տարբերակն ընդունելի է հայկական կրթական միջավայրում, սակայն եթե հնարավորություն կա, ապա կարծում եմ արժե կիրառել։
• որևէ բան սովորեցնելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել երեխայի համար սովորելու լավագույն և նախընտրելի միջոցները (տեսնել, լսել-ասել, անել)
• պետք է հիշենք, որ չկա բոլորի համար ստանդարտ լուծում։ Ելնելով երեխայի առանձնահատկություններից` դիսլեքսիկի հետ աշխատանքը շատ անհատական մոտեցում է պահանջում:

Դիսլեքսիկների առավելությունները

Շատ մասնագետներ նկատել են (հավանաբար նայելով ցուցակին մենք նույնպես կարող ենք տեսնել), որ դիսլեքիկներն ունեն

մի շարք առավելություններ հետևյալ ասպարեզներում՝

• արվեստ 
• ձեռներերցություն
• գիտություն
• նորարարություն

ինչպես նաև ունեն՝ 

• ստեղծագործական լավ միտք, զարգացած երևակայութուն
• աշխարհի և երևույթների մասին ավելի լայն ու գլոբալ ընկալում
• ոչ ստանդարտ մտածողություն

Պետք է հիշենք, որ Դիսլեքսիան պարզապես ուղեղում լեզվամտածողության, լեզվի մշակման տարբերությունն է։ Այն թերություն չէ, պարզապես ուղեղի կառուցվածքի տարբերություն, որը պետք է հարգել, սովորել դրա հետ ապրել և օգտագործել ի օգուտ երեխայի։

Հույս ունեմ, որ երեխաների հետ աշխատող ցանկացած մասնագետ կիմանա դիսլեքսիայի մասին, կկարողանա ստեղծել ուսումնական նպաստավոր պայմաններ բոլորի համար։

Ի դեպ, վերջերս եմ նկատել, որ երեխաներիս գրքերից որոշները հատուկ տառատեսակով են տպագրված, որոնք նախատեսած են դիսլեքսիկների համար։ Երբեք չէի հասկանա, եթե գրքի սկզբում չկարդայի, թե ինչ տառատեսակ է օգտագործված գրքում։ Առաջին հայացքից աչքի չի ընկնում ու չի տարբերվում, սակայն կարդալու դժվարություն ունեցողների համար հիանալի լուծում է։ 

 

Իսկ վերջում այստեղ կթողնեմ մի քանի նկար (որոնք ստեղծել է դիզայներ Դանիել Բրիտոնը` հեռացնելով տեքստի 40%), որոնք ոչ թե ցույց են տալիս, թե դիսլեքսիկներն ինչպես են տեսնում տառերն ու բառեր, այլ մոտավոր պատկերացում կտան, թե ինչպես են զգում ու ընկալում տեքստերը, որքան ժամանակ է պահանջում այն հասկանալ։ Ի դեպ, հնարավոր է, որ նույնիսկ այս նկարին նայելով կարողանանք հասկանալ, թե ինչ է գրված, սակայն պետք է հիշենք, որ կարողանում ենք կարդալ, քանի որ մեր ուղեղն արդեն ուներ գրածը վերծանելու փորձը ու եթե չունենայինք նախնական փորձը՝ չէինք կարողանա հեշտությամբ կռահել։