Գովեստը երեխային խթանում է, թե՞ խաթարում

Նկատել եմ, որ մեր օրերում երեխաներին կամ չափից շատ են գովաբանում, անկախ երեխայի կատարած աշխատանքի որակից, ներդրած ջանքերից ամեն անգամ «մեդալ» են տալիս, կամ էլ հակառակը՝ չեն գնահատում երեխայի լավ աշխատանքը, միայն ընդգծում են նրա բացթողումները, վստահ լինելով, որ եթե գովեն երեխային, ապա նա երես կառնի, չի ցանկանա ավելին անել։ Շատերը վստահ են, որ փնովելով կխթանեն երեխային և նա ձգտի  անել ավելին։

Մի պահ պատկերացրեք ձեզ նման իրավիճակում, երբ ամողջ օրն աշխատել եք, ջանք ու եռանդ չեք խնայել և օրվա վերջում ձեր ղեկավարը կամ ընտանիքի անդամները չեն գնահատում ձեր կատարած աշխատանքը, միայն նկատում են չարածը, փնովում են թերի գործը, որ երես չտան ու խթանեն մյուս անգամ ավելի լավ անեք։ Ինչպե՞ս կզգաք ձեզ։ 

Երբ միայն նշվում է երեխայի թերացումները, նա ակամայից կա՛մ անջատում է ուշադրությունը, ներփակվում է, կա՛մ հիասթափվում է՝ մտածելով, որ միևնույնն է ինչ էլ անի, լավ չի ստացվի։

Երբ մարդ (անկախ տարիքից) շարունակ լսում է իր բացթողումների մասին, ապա նրա մոտ կուտակվում է միայն բացասական փորձը և հաջորդ անգամ նման իրավիճակում հայտնվելիս հիշում է իր ձախողումները, խուսափում է նոր քայլերից, որ սխալներ չգործի։  

Պետք է երեխային փոքր տարիքից օգնել պաշարել դրական փորձ, որ հաջորդ անգամ ցանկացած գործ անելիս հիշի իր նախորդ հաջողություններն և ինքնավստահ զգալով կրկին փորձի, մի քայլ առաջ գնա, ռիսկի դիմի, չվախենա պարտությունից, ձախողումից և հիասթափություններից։

Նոր քայլել սովորող երեխայի ամեն կատարած փոքր քայլի համար գովում ենք, քաջալերում։ Երբ ընկնում է չենք ասում «նորից ընկավ, լավ չի քայլում, գուցե քայլելն իր խելքի բանը չի»։ Հավատում ենք նրա ուժերին, ոգևորում, գրկում և վստահեցնում ենք, որ մյուս անգամ ավելի լավ կստացվի։

Իսկ ինչո՞ւ ենք երեխայի մեծանալուց հետո նկատում միայն նրա արարքների թերություններն ու վատ գործողությունները։ Իմ կարծիքով միայն թերություններ տեսնելը և ընդգծելը սովորություն է, որը գալիս է ծնողներից, ովքեր էլ իրենց փորձը ստացել են իրենց ծնողներից։ Ակամա այդ սովորությունը փոխանցվում է սերնդեսերունդ։ Իսկ ինչո՞ւ ընդհատել այդ շղթան։ Չէ՞ որ այդ մոտեցումն աշխատել է։ Գուցե աշխատել է, բայց արդյոք այն միակ արդյունավետ տարբերակն է։

Ոմանց մտավախությունն է, որ գովելով երեխային «կփչացնեն»։ Իսկ իմ կարծիքով երեխան ոչ թե կփչանա հիմնավորված գովեստի խոսքերից, այլ՝ չափից շատ խաղալիքներից, էլեկտրոնիկայի անսահմանափակ օգտագործումից, ուշադրության, սիրո և հարգանքի պակասից։

Ի՞նչպես ճիշտ գովել

- Նախքան երեխային գովելը, մտածեք, իսկ դուք ավելի հաճախ նկատում եք ձեր հաջողած գործերը, թե՞ անդադար մտովի տանջվում եք ձեզ մոտ չստացված, չավարտած աշխատանքների համար։

Նախ և առաջ սովորեք գնահատել ձեր արած աշխատանքը, որպես ծնող, աշխատակից, ընտանիքի անդամ, ընկեր, հասարակության մասնիկ։ Այն կօգնի ձեզ տեսնել դրականը և դուք կսկսեք տեսնել, գնահատել նաև ուրիշների լավ աշխատանքը, փոքր ու մեծ հաջողությունները։ Եթե մի ոլորտում ձեզ մոտ մի բան լավ չի ստացվում, մի՛ կենտրոնացեք միայն դրա վրա, մի՛ հիասթափվեք։ Մի՛ կապեք ձեր եսը միայն այդ կողմի հետ։ Դուք միայն մեկ գիծը չունեք։ Պատկերացրեք ձեզ որպես «բազմանիստ երկրաչափական մարմին»։ Հիշեք ձեզ մոտ ստացվող մյուս կողմերը և դրանցով օգնեք ուժեղացնել զարգացման կարիք ունեցող կողմը։

- Պետք է գնահատել երեխայի ներդրած ջանքերը։ Նախքան երեխային ասելը, թե ինչը լավ չի արել, կարելի է մատնանշել նրա փոքրիկ հաջողությունները։ Ցույց տվեք, որ տեսնում և գնահատում եք նրա ձեռքբերումները, ջանքերը։

- Փորձեք օրվա ընթացքում, օրինակ, ընդգծել երեխայի մի քանի լավ արարքը և առանց մեղադրանքների նշել դրանից պակաս թերացումը, բարելավման կարիք ունեցող կողմերն։ Ամեն երեխա անկրկնելի անձնավորություն է և պահանջում է անհատական մոտեցում։ Բոլորի համար նույն մեթոդներն անխտիր չեն կարող աշխատել։ Ճանաչե՛ք ձեր երեխային, գտե՛ք նրա համար արդյունավետ մեթոդները, փորձե՛ք լինել ճկուն և ստեղծագործեք։

Օրինակ, ոչ թե ասեք՝

1. «էս ի՛նչ անընթեռնելի ու փնթի ձեռագիր ունես»։

Այլ՝ «տեսնում եմ, որքան ջանք ես գործադրել շարադրության վրա, գեղեցիկ մտքեր ես արտահայտել, հետաքրքիր ձևով նկարագրել ես տեսարանը։ Եթե գրելիս չշտապես ու ուշադրություն դարձնես նաև ձեռագրիդ, ապա ավելի լավ կստացվի։» Ո՞ր տարբերակից երեխան ավելի կոգևորվի։

2. «Նորից կոշիկներդ նետեցիր հատակին, չե՞ս կարող հանգիստ դնել պահարանի մեջ»։

Այլ՝ «ինչ լավ արեցիր, որ տուն մտնելուն պես կոշիկներդ հանեցիր։ Եթե հիմա կոշիկները կոկիկ դնես իրենց տեղը՝ միջանցքը հավաք կմնա։»

3. Սակայն պարտադիր չէ ամեն արածին գնահատակն տալ, գովել կամ թերություն նշել։

«ապրես, էս ինչ սիրուն ես նկարել։»

Այլ՝ «Իսկ ի՞նչ ես նկարել, ինչո՞ւ ես ընտրել այդ գույները։ Շատ հետաքրքիր լուծումներ ես տվել»։ Պարտադիր չէ ամեն արածի համար երեխային գովել, «ապրես» ասել։ Դրանից երեխան սովորում է, որ նրա ամեն արած գործը պետք է ծնողի հավանությունը ստանա։  Հետագայում դա նրա մոտ հնարավոր է առաջացնի ուրիշների կարծիքներից, հաստատումներից, գնահատականից կախվածություն։ Պարզապես «ապրես» ասելու փոխարեն փորձեք երկխոսություն սկսել նրա նկարի շուրջ։ Հնարավորություն տվեք վերլուծի իր աշխատանքը, մտածի, արտահայտվի։ Նա ավելի կգնահատի ձեր հետաքրքրությունն իր աշխատանքի նկատմամբ, քան ուղակի «ապրես» բառը։

Երբ նրանք փոքր են, գուցե ամեն անգամ լսած «ապրես, շատ լավ էր» նախադասությունը բավարար է, բայց մեծանալով նրանք կարողանում են օբյեկտիվորեն գնահատել իրենց աշխատանքը։ Ժամանակի ընթացքում սկսում են հասկանալ, որ ձեր մեքենայաբար ասված «ապրեսը» այնքան էլ անկեղծ և արժեքավոր չէ։ Երեխայի հետ պետք է լինել անկեղծ։

Իմ կարծիքով կարևոր է նաև, որ երեխային ուղղված գովեստի խոսքը ոչ թե նրա անձի հետ կապված լինի, այլ՝ կատարած աշխատանքի։

Սկզբում գուցե դժվար ու ժամանակատար թվա երեխային գիտակցաբար գովելը և ամեն իրավիճակին անհատական ուշադրություն դարձնելը, բայց հավատացեք, ժամանակի ընթացքում դա ձեզ մոտ կստացվի առանց լրացուցիչ ջանքերի։

Գիտակցաբար կարծիք ասելու արդյունքում ձեր հարաբերություններն երեխայի հետ կլինեն ավելի գիտակցված և խորը մակարդակի վրա։ Նա կվստահի ձեզ և ձեր կարծիքը։ 

Իսկ դուք ինչպե՞ս եք խթանում և գովում ձեր երեխային։