Գերհոգնածություն, երկրորդային տրավմա պատերազմի ժամանակ

Բարև, եթե կարդում եք սա, մի րոպե դադար տվեք ու ուսերի լարվածությունը թուլացրեք, թիկունքն ուղղեք, շնչեք խորը, դանդաղ արտաշնչեք, կատարեք մի քանի անգամ։

Այս օրերի ընթացքում բոլորս զօր ու գիշեր գամված ենք մեր հեռախոսներին, համակարգիչներին, ու հեռուստացույցերին։ Ու այս ամենը շատ շատերի մոտ առաջացրել է երկրորդային տրավմա, մտավոր գերծանրաբեռնվածություն, burnout։ Այսինքն, չլինելով առաջնագծում, անձամբ չշփվելով այս ամենի հետ, սակայն ամեն օր տեսնելով զոհերի թիվը, վիրավորների նկարները, ավերվածությունները, ինչպես նաև նորությունների բացակայությունը մեզ նույնպես հյուծում են թե՛ ֆիզիկապես, թե՛ հոգեպես։

Հիմա առավել քան երբևէ կարևոր է, որ հետևենք մեր ֆիզիկական ու մտավոր առողջությանը։

Որո՞նք են երկրորդային տրավմայի նշանները

• մեղքի զգացում, թե ինչու եմ ես էստեղ ապահով, իսկ մեր զինվորները կյանքը չեն խնայում ու նվիրում են հայրենիքին։ 
• անկարողության զգացում, ցանկացած գործողություն թվում է անօգուտ
• ֆիզիկական խնդիրներ, ցավեր, հոգնածության զգացում, աչքերի կարմրություն, ընդհանուր թուլություն, սրտխփոց
• ախորժակի ավելացում կամ կորուստ
• դյուրագրգիռություն
• կենտրոնացման թուլացում  
• քնի խանգարում

Ի՞նչ անել

• ընդունեք, որ ընկճված եք, ընդունեք ձեր ապրումներն ու մտքերը, դրանք կարիք չկա ճնշել, պարզապես լսեք ինքներդ ձեզ, դրանք քննադատելու կամ դրանց համար վատ զգալու կարիք չկա։ Հավատացեք, որ դուք հիմա միայնակ չեք, բոլորն են այդ վիճակում, ոմանք արտահայտվում են, ոմանք՝ ոչ։
• կրճատեք համացանցում անցկացրած ժամանակը։ Գիտեմ շատ դժվար բան եմ ասում, նույնիսկ անհնար, քանի որ ամեն վայրկյան սպասում ենք լավ լուրերի, որ ամեն ինչ ավարտվել է, մեր զինվորներն էլ ապահով հետ են վերադարձել։ Հավատացեք, եթե օրական 6 ժամ ծախսելու փոխարեն 1-2 ժամ տրամադրեք, ապա շատ բան բաց չեք թողնի։ 
• կարդացեք միայն պաշտոնական տեղեկատվությունը, հետևեք պաշտոնական լրահոսին, այս կամ այն լրատվական միջոցներից զերծ պահեք ձեզ, դրանք նորություն չեն ասում, որպես կանոն կրկնում են պաշտոնական հայտարարությունները։ Այս օրերին մարդիկ, լրատվականներն ուշադրություն կորզելու համար, տարածում են չստուգված, կասկածելի ու կեղծ լուրեր, հեռու մնացեք դրանցից ու մի տարածեք։ Իսկ եթե նկատել եք որևէ մեկնաբանություն, որը կարծում եք չպետք է էդտեղ լիներ, report, scams, fake արեք, թող փակեն։
• հեռու պահեք ձեզ այս կամ այն գրառումների տակ մեկնաբանությունները կարդալուց։ Դրանք ավելացնում են ձեր լարվածությունը, բարկությունն ու անհանգստությունը։ Կարծում եմ չարժե պատասխանել հակառակորդներին, այս պահին անօգուտ է նրանց բան սովորեցնելը, չենք մոռանում report կոճակի մասին։ 
• ունեցեք վստահելի մարդկանց, ովքեր ձեզ կհասկանան, ում հետ կարող եք զրուցել, կիսվել ձեր մտահոգություններով, կարծիքներով, առաջարկներով։ 
• փորձեք ըմբռնումով մոտենալ շատերի տարօրինակ ու անհասկանալի գործողությունների համար, մի քննադատեք, բոլորիս համար այս վիճակն անսպասելի էր, պարզապես պետք է խոսել ու բացատրել, թե ինչն էր սխալ կամ անընդունելի։ Բոլորս էլ դեռ սովորում ենք, թե ինչպես մեզ պահենք այս իրավիճակում։
• Մ՛ի թողեք, որ մեղքի զգացումը ձեզ խեղդի ու շեղի այս պահին ձեր գործից։ Գիտեմ, որ շատերը՝ կին, թե տղամարդ, կուզեին լինել Հայաստանում, առաջնագծում, որ ավելի շատ օգուտ տային Հայրենիքին, բայց հավատացեք, թիկունքում նույնպես կարելի է օգտակար գործ անել՝ զինել առաջնագիծը։ Ֆինանսական հանգանակությունները շատ կարևոր են էս պահին ու գումար հատկացնելով կարող ենք պաշտպանել առաջնագծի մեր հայերնակիցներին ու թիկունքում սպասող նրանց ընտանիքներին։
• երեխաներ ունեցողների համար այս վիճակը կարող է նաև այլ կերպ դժվար լինել։ Նրանց ամեն մի չարաճճիությունն ու մեր տրամադրությամբ չշարժվելը շատ ավելի սուր ենք ընկալում, քան սովորական պայմաններում։ Պարզապես պետք է հիշենք, որ որքան էլ բացատրենք պահի լրջությունը, մեր ապրումները, նրանք չեն կարող մեզ պես խորությամբ ընկալել իրավիճակը, առավել ևս եթե անձամբ ականտես չեն եղել էդ ամենին։ Փորձեք ձեր դյուրագրգիռությունը նրանց վրա չբարդել ու չմեղադրել ձեզ չհասկանալու համար։ 
• և իհարկե, ամենակարևոր կետն ըստ իս բավականաչափ քնելն է, որից կամա թե ակամա շատերն են զրկվել։ Փորձեք քնել այնքան, որ հանգստանաք, քանի որ մեր ուղեղը նախորդ օրվա տեղեկատվությունը դեռ չյուրացրած, լցվում է նորով ու արդյունքում օրվա ընթացքում շատ արագ հոգնում ենք։

Հուսամ ձեզ համար օգտակար կետեր գտաք։ Բոլորիս համբերություն ու հաղթանակ։