Կարպմանի եռանկյունը․ հարաբերությունների 3 դերերը

Երբևէ ուշադրություն դարձրել ե՞ք, թե ինչպես եք խոսում ու ինչպիսի հարաբերությունների մեջ եք ինքներդ ձեզ հետ ու շրջապատող մարդկանց հետ։ Ի՞նչ դեր ունեք ձեր մտքում, ընտանիքում ու աշխատավայրում։

Եկեք վերլուծենք Կարպմանի եռանկյան դերերը և հասկանանք, թե որոնք են այդ դերերը, արդյոք մենք հայտնվու՞մ ենք այդ դերերում, թե ոչ, եթե այո, ապա որն ենք ընտրում։

ԶՈՀ

Զոհը վստահ է, որ նա ոչնչում մեղավոր չէ, ուրիշներն են մեղավոր, ինքն իրեն միշտ խղճում է ու կարծում է կյանքն անարդար է իր հանդեպ, ոչ ոք չի հասկանում իրեն, քիչ են սիրում կամ չեն սիրում և այլն։ Երբեմն այս դերը վերցնում է շահագործելու ու շահարկելու համար, երբմեն էլ անկեղծ մտածում է, որ ոչինչ չի կարող փոխել, անզոր է, բողոքում է, ինքն իրեն անօգնական է համարում ու սպասում է, որ մեկը կգա իրեն կփրկի։

ՀԱԼԱԾՈՂ

Հալածողը վստահ է, որ շրջապատված է հիմարներով, բոլորին իրենից ցածր է դասում, ցանկացած խնդրի դեպքում իրենից բացի բոլորը մեղավոր են, ոչ ոքի չի վստահում, միկրոմենեջեր է ու հաճախ հենց ինքն է ստեղծում զոհերին։ Հալածողի շարժառիթն իրեն ամենակարող զգալն է։

ՓՐԿԻՉ

Փրկիչը փորձում է բոլորին փրկել, իր վրա վերցնել ամբողջ բեռը, նույնիսկ ուրիշների սխալները։ Ինքն իրեն անփոխարինելի է համարում ու բարոյապես բոլորից բարձր։

Հաճախ ստեղծում է զոհերի, որ փրկի ու օգնի, սակայն երբեմն մարդիկ դրանից ձանձրանում են ու խուսափում։ Թվում է, թե այս դերը դրական է, սակայն փրկիչը զոհին դարձնում է ավելի անօգնական և հնարավորություն չի տալիս դառնալ ինքնուրույն։ Փրկչի հիմնական շարժառիթն իրեն ամենազոր զգալն ու իր կարևորությունը հաստատելն է։

Այս դերերը մենք ստանձնում ենք թե՛ անձնական, թե՛ մասնագիտական կյանքում, տարբեր իրավիճակներում, ցանկացած հարաբերություններում․ ծնող-երեխա, աշխատակից-ղեկավար, ամուսիններ և այլն։ Կան մարդիկ, ովքեր ունեն իրենց մշտական դերը, բայց սովորաբար կյանքի ընթացքում բոլոր դերերն էլ ժամանակ առ ժամանակ կատաարում են։

Հավանաբար այս դերերի նկարագրությունները կարդալով ինքներդ մտաբերեցիք իրավիճակներ ու մարդկանց, ովքեր այս կամ այն դերերն են կատարում։ Բոլորս էլ այս դերերում հայտնվում ենք, նույնիսկ մի իրավիճակում կարող ենք հաջորդաբար փոխել մեր դերերը ու զոհից դառնալ հալածող, հետո՝ փրկիչ։

«Երբեք չե՛ք մաքրում ձեր սենյակը, ո՞վ պետք է ձեր փոխարեն անի, ես հո պարտավո՛ր չեմ միշտ մաքրեմ ձեր հետևից։ Միշտ ե՛ս եմ անում, ինձնից բացի ոչ ոք չի ուզում անել։ Դե լավ, դաս արեք, ես կհավաքեմ, կմաքրեմ»։ 

Այլ դերերի օրինակներ՝

«Արի՛ տատիկի մոտ, ես չեմ թողի, որ քեզ մամադ, պապադ նեղացնեն, արի տեսնեմ ինչ կոնֆետ ես ուզում։ Ես քո տեղը կանեմ, կահավաքեմ, կգրեմ և այլն»։ 

«Ղեկավարս չի գնահատում ինձ, ես ամբողջ օրը չարչարվում եմ, բայց ոչ ոք չի տեսնում արածս։ Ոչ ոք իր վրա չի վերցնում պատասխանատվություն, բոլոր բարդ գործերը ես եմ անում»։

Մեկ այլ օրինակ էլ բերեմ, երբ ծնողը մի երեխայի վրա բարկանում է, իսկ մյուսին անընդհատ պաշտպանում, ապա կարծում եմ երկու երեխաներիի մոտ էլ զոհի դերն ա զարգացնում։ Այն երեխան, որին անդադար պաշտպանում է դառնում է անօգնական ու սպասում է, երբ են գալու փրկեն, իսկ մյուս երեխան մտածում է, որ իրեն քիչ են սիրում, չեն հասկանում, սկսում է իրեն խղճալ։

Այս դերերը ժառանգաբար չեն փոխանցում մեզ, դրանք մենք սովորում ենք ու պետք է ուշադիր լինենք, որ այս շղթայից դուրս գանք ու մեր երեխաներին էլ չսովորեցնենք այդ դերերը, քանի որ դրանք առողջ հարաբերությունների համար վտանգավոր են։

Այս դերերից ազատվելու համար Դեյվիդ Էմերալդ Ուոմելդորֆը 2005թ․ ստեղծել է դրա հակառակ, ավելի արդյունավետ եռանկյունը, դրական այլընտրանքը, որն օգնում է փոխել այդ դերերը և վարքը։

Զոհը դառնում է ստեղծող և փոխում է իր վերաբերմունքը խնդրահարույցի իրավիճակներում։ «Ես չեմ կարող»-ի փոխարեն, ասում է «Ես կարո՛ղ եմ, կփորձեմ», «ոչ ոք ինձ չի օգնում»-ի փոխարեն, ասում է «եկե՛ք միասին անենք»։

Հալածողը դառնում է մարտահրավեր նետող։  Ոչ թե ասում է «Դու անբան ես, ձեռքիցդ ոչի՛նչ չի գալիս», այլ ասում է «Դու կարո՛ղ ես, փորձի՛ր»։

Փրկիչը դառնում է քոուչ։ Անմիջապես օգնության վազելու ու նրան փրկելու փոխարեն փորձում է ուղղորդել, աջակցել ,հարցեր տալ, խորհուրդ տալ։ «Ես կանեմ, դու մի մտածիր»-ի փոխարեն ասում է․ «Իսկ ինչպե՞ս կարող ես անել»։

Անառողջ դերից դուրս գալը, մտածելակերպ փոխելը բավականին բարդ գործ է, քանի որ երկար ժամանակ կատարելով այդ դերերը, դրանք դառնում են անհատականության անբաժան մասը, ներքին ձայնը, դառնում են օրինաչափություն։

Սակայն եթե ուզում ենք ունենալ առողջ հարաբերություններ, առողջ մթնոլորտ ընտանիքում ու աշխատավայրում, ապա պետք է ուշադրություն դարձնենք  մեր խոսքին ու փորձենք ընտրել ավելի կառուցողական ու արդյունավետ դերեր։

Իսկ դուք ո՞ր դերն եք ավելի հաճախ ընտրում։