Երեխային ուրիշների հետ համեմատելուց հրաժարվելու 6 պատճառ

Հավանաբար շատերը կյանքում ունեցել են փորձ, երբ ծնողները, բարեկամները, գործընկերներն և ծանոթներն իրենց համեմատել են ուրիշների հետ։ Գուցե մինչ այժմ էլ համեմատում են։

Համեմատում են տեսքը, ֆինանսական հնարավորությունները, հեռախոսը, մեքենան, կարգավիճակը, քաշը, երեխաներին։ Այդ համեմատությունները սկսում են փոքր տարիքից։

Իմ կարծիքով մանկության ընթացքում ամենատարածված, բոլորի համար անմիջապես ակնառու համեմատություններից մեկն է հասակի համեմատությունը։ Ի դեպ, հաճախ այդ համեմատության ժամանակ հաշվի չի առնվում համեմատության մեջ դրվող երեխաների տարիքը, սեռը, գեներն ու նրանց ցանկությունը։ Դրա արդյունքում երեխաներն էլ են սկսում համեմատվել, և նրանց հասակը դառնում է հպարտանալու կամ ընկճվելու առարկա։

Իմ կարծիքով, հաճախ համեմատում են երեխաների հետևյալ հատկանիշերը՝

• տեսքը, արտաքին տվյալները
• մտավոր ունակությունները, առաջադիմությունը
• ֆիզիկական ակտիվությունը

Թվում է, թե համեմատելը անմեղ գործողություն է, դրանով ծնողները փորձում են հասկանալ իրենց երեխայի զարգացման և աճի ընթացքը։

Շատ բնական է, երբ ծնողը ցանկանում է տեսնել իր երեխայի աճը, իմանալ արդյոք երեխան համապատասխանում է զարգացման փուլերին, թե ոչ, հետ է մնում որոշ փուլերում, թե առաջ է։ Հաճախ սխալ խմբի երեխաների հետ համեմատությունն անհիմն տագնապ և անհանգստություն կարող է առաջացնել ծնողի մոտ։  Ըստ իս, պետք չէ երեխային համեմատել նույնիսկ իր հասակակիցների հետ։ Եթե նույն տարիքի են, չի նշանակում, որ պետք է աճի և զարգացման տեմպով նման լինեն։ Իմ կարծիքով, ոչ թե պետք է երեխային համեմատել ուրիշների հետ, այլ հենց իր հետ։ Ամեն երեխա զարգանում է իր անհատական տեմպով և ռիթմով։

Ինչպե՞ս կարելի է գնահատել երեխաների առաջընթացը։

Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպությունը պատրաստել է երեխաների աճի համեմատության սանդղակներ, որոնք ցույց են տալիս երեխայի աճի միջին վիճակագրական տվյալները։ Այս սանդղակներին հավանաբար շատ ծնողներ ծանոթ են։ Սանդղակից օգտվելու համար պետք է իմանալ ծնվելու պահին երեխայի քաշը, հասակը, գլխի տրամագիծը, սեռը:

Այսինքն, եթե ծնողը ցանկանում է իմանալ իր երեխայի աճի ընթացքը նորմալ է, թե ոչ, ապա պետք է ոչ թե հարևանի, բարեկամի կամ խաղահրապարակում հանդիպած երեխայի հետ համեմատի, այլ միջազգային վիճակագրական տվյալների հետ (https://www.who.int/childgrowth/en/)։ 

Կան նաև երեխայի մտավոր, լեզվական և ֆիզիկական բնականոն զարգացման համար նախատեսաված տարբեր բնութագրող սանդղակներ, որտեղ նկարագրվում է երեխայի տարիքի համապատասխան գործողությունները, բառապաշարը, գիտելիքները, ֆիզիկական զարգացումը (օրինակ՝ https://bit.ly/2TOG5c8)։
Ամենայն հավանականությամբ, երեխայի մանկաբույժը տարեկան հերթական ստուգման ժամանակ կտարամադրի երեխայի աճի առաջընթացի տվյալները։

Պետք է գտնել օբյեկտիվ համեմատության ձևեր և առարկաներ։

Եթե մի քանի ամսական երեխա ունեցող նորաթուխ ծնողն իրեն համեմատի բազմամյա փորձով, բազմազավակ ծնողի հետ, ապա նա ճիշտ չի կարողանա գնահատել իր  հաջողությունները․ առօրյա հոգսերին կավելանա նաև հիասթափությունը։ Փոխարենը պետք է համեմատի իր՝  նախքան ծնող դառնալը ունեցած գիտելիքների և ջանքերի հետ, և այդ դեպքում կհասկանա, թե որքան բան է սովորել և որքան է հմտացել իր նոր կարգավիճակում։

Երբեմն ծնողները իրենց ծանոթների հետ զրուցելիս ոչ թե կիսվում են իրենց երեխայի հաջողություններով և սրտանց ուրախանում մեկը մյուսի համար, այլ մրցում են միմյանց հետ։ Երևի շատերն են հանդիպել նման ծնողների, որոնք համեմատում են, թե ում երեխան է ավելի շուտ քայլել, գիշերանոթից օգտվել, խոսել, արտասանել և ատամ հանել։ Հավանաբար իրենց էլ են համեմատել փոքր տարիքում։ Գուցե մինչ օրս էլ իրենք իրենց համեմատում են ուրիշների հետ, իսկ հիմա երեխային համեմատելով՝ իրենց մոտ հպարտության և գերազանցության զգացում են առաջացնում։
Պետք չէ նման մարդկանցից ընկճվել կամ նրանց վրա բարկանալ։ Եթե ձեզ հաճելի չէ նման խոսակցությունը, ապա կամ մի շփվեք, կամ թեման փոխեք։ Պետք չէ ժամանակ վատնել տհաճ զրույցների վրա։

Հաճախ ծնողները երեխաներին համեմատում են հենց երեխայի ներկայությամբ։ Ծնողների կողմից երեխայի ներկայությամբ համեմատելու 2 տարբերակի եմ հանդիպել։ Առաջին դեպքում համեմատում և խրախուսում են, իսկ երկրորդ դեպքում համեմատում են և փնովելով ցույց տալիս երեխայի սխալները, թույլ կողմերը։ Այս երկու տարբերակներն էլ իմ կարծիքով այնքան էլ արդյունավետ չեն։

1ին տարբերակ. Երեխայի հաջողություններն և առավելություններն ընդգծելու համար հաճախ ծնողները երեխային համեմատում են ուրիշների հետ, փորձում են խրախուսել և խթանել իրենց երեխային, թե մյուսներից ինչքան լավ է սովորում, կարդում, գրում, սակայն չեն գիտակցում, որ այդ համեմատության արդյունքում ձևավորված ինքնավստահությունը կարող բացասաբար անդրադառնալ հետագա հաջողությունների վրա։ Եթե նրան հանդիպի իրենից առավել ուժեղ մարդ, ապա երեխայի ինքնավստահությունը կփլվի։ Պետք է երեխայի ինքնագնահատականը կառուցել ոչ թե ուրիշների հետ համեմատականի վրա, այլ իր առաջընթացի, ջանասիրության և աշխատասիրության։

2րդ տարբերակ․ Ականատես եմ եղել նաև այնպիսի ծնողների, որոնք անդադար համեմատում են իրենց երեխային ընդգծելով նրա թերացումները, թե ինչպես է նա ամեն ինչ վատ անում, իսկ մյուս երեխաները (ավագ/կրտսեր քույրը կամ եղբայրը, համադասարանցին և այլոք) ինչ լավ են անում, ինչ խելացի են ու տաղանդավոր։

Ի՞նչ կարող է լինել երեխային անդադար համեմատելու դեպքում։

1. Ինքնագնահատականի նվազում։ Երեխան իրեն ավելի ցածր է գնահատում, քան իրականում նրա հնարավորություններն են, խուսափում է հայտնվել մարդաշատ վայրերում։
2. Թերարժեքության զգացում։ Սեփական ունակությունների վրա անվստահություն է առաջանում։ Երեխայի մոտ ձևավորվում է տպավորություն, որ միևնույնն է ինչ էլ անի, չի ստացվի, և մյուսներն առավել տաղանդավոր են, խելացի, կամ գեղեցիկ։ 
3. Անհատականության անտեսում։ Երբեմն համեմատելով ուրիշների հետ, ծնողը չի նկատում երեխայի հետաքրքրություններն ու ունակությունները։ Բացարձակապես պարտադիր չէ, որ երեխան ունենա երաժշտական հակում կամ լինի սպորտային։ Պարզապես պետք է օգնել երեխային գտնի և զարգացնի իր նախասիրությունները։
4. Այլ երեխաների հետ անառողջ մրցակցություն։ Այն երեխաները, որոնք համեմատության ժամանակ առավելություններ են ունենում մյուսների նկատմամբ, հաճախ դառնում են գոռոզ և մեծամիտ։ Չեն կարողանում աշխատել թիմով, ուրիշների հաջողություններով չեն ուրախանում, ունակ չեն կարեկցել դժվար իրավիճակում հայտնված մարդկանց։ 
5. Առողջական խնդիրների առաջացում։ Եթե անընդհատ երեխայի քաշը, հասակը, արտաքին տվյալները, առաջադիմությունը համեմատեն ուրիշների հետ, ապա դա կարող է հանգեցնել ֆիզիկական և հոգեկան առողջության վատթարացման, ընկճախտի։ 
6. Ծնողի հետ կապի խզում։ Հաճախ ծնողները շատ բարձր չափանիշեր են սահմանում երեխայի համար, առանց նրա հետ զրուցելու և հասկանալու նրա նախապատվությունները։ Դրա արդյունքում ծնող-երեխա հարաբերությունները խաթարվում են, իրար չեն հասկանում, և եթե ծնողը ոչինչ չփոխի, ապա այդ անդունդը տարիների ընթացքում կարող է ավելի խորանալ։

Իսկ ի՞նչ անել ուրիշների հետ համեմատելու փոխարեն։

1. Կարելի է երեխային համեմատել իր հետ։ Ավելի լավ է հասկանալ և գնահատել երեխայի առաջընթացը։ Ի՞նչ քայլերով է հասել ներկա կարգավիճակին։ Ցո՛ւյց տվեք նրան, թե որտեղ էր սկզբում և ուր է հասել տվյալ պահին։ Երբ երեխաները տեսնում են իրենց առաջընթացն ու ձեռքբերումները, շատ են ոգևորվում և ոգեշնչվում են անել ավելին։
2. Ոչ ոք կատարյալ չէ, սակայն ամեն ոք յուրահատուկ է և անհամեմատելի։ Հիշե՛ք, որ ձեր երեխան բացառիկ է, անկրկնելի և հաջողակ եք, որ հենց նա է  ձեր երեխան։ Ասե՛ք երեխային, որ հպարտ եք նրանով։ Երբ սկսեք տեսնել նրա անհատականությունը, առանձնահատկությունները և յուրահատությունը, կսկսեք գնահատել նրան որպես անձ։
3. Փորձե՛ք չհամեմատվել ուրիշների հետ, ո՛չ երեխայի ներկայությամբ, ո՛չ էլ առանձին։ Երեխայի համար իր ծնողն անփոխարինելի է։Երբեմն երեխան ծնողներից մի բան է ուզում և ասում է, որ ընկերն ունի կամ անում է, ընկերոջ ծնողը թույլատրում է, ինքն էլ է ուզում անել։ Մեծահասակները զարմանում են և հարցնում, թե ինչո՞ւ է իրեն համեմատում ուրիշների հետ։ Կարծում եմ, պատճառը հեշտ է գտնել։ Այն երեխաները, որոնց հաճախ համեմատում են, իրենք էլ են սկսում իրենց և ուրիշներին համեմատել։ Եթե ուզում եք երեխան գնահատի իր ունեցածը, ապա դուք էլ գնահատեք ձերը։

Երբեմն համեմատությունը կարող է ստացվել ակամա։ Հուսով եմ, որ շատերն առանց միտումի և խորը գիտակցման են համեմատում։ Քանի դեռ համեմատությունը նախաձի չի վերածվել, համեմատությունից փորձեք վանել ցանկացած բացասական միտք և այն վերափոխել, դիտել որպես լավ օրինակ, հետաքրքիր և նոր բան սովորելու հնարավորություն, ոգեշնչման աղբյուր։

Իսկ վերջում ձեզ եմ ներկայացնում համեմատության մասին հայտնի մարդկանց մի քանի հետաքրքիր մտքեր։

- Համեմատությունն ինքս ինձ հետ բերում է բարելավում, համեմատությունն ուրիշների հետ առաջացնում է դժգոհություն։

Բեթթի Ջեյմի Չանգ

- Հետաքրքիր է, երբ գառն իրեն համեմատում է մկան հետ, իրեն առյուծ է զգում, իսկ երբ առյուծն է համեմատվում վիշապի հետ, իրեն գառ է զգում։
Ռեյչել Է․ Գուդրիչ

- Համեմատությունն ուրախության գողն է։

Թեոդոր Ռուզվելտ

- Անհատականությունը սկսվում է, երբ հեռանում է համեմատությունը։ Եղե՛ք եզակի, եղե՛ք հիշարժան, եղե՛ք վստահ, եղե՛ք հպարտ։

Շենոն Լ․Ալդըր